Κι όμως πίσω από τον ευρέως χρησιμοποιούμενο αντιρατσιστικό λόγο κρύβεται βαθύς ρατσιστικός λόγος. Το πέπλο από δεκάδες αντιρατσιστικές λέξεις, προτάσεις και κείμενα τράβηξε μία επιστημονική ομάδα με επικεφαλής τον καθηγητή Ανάλυσης Λόγου και Κοινωνιογλωσσολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, Αργύρη Αρχάκη.
Η ερευνητική ομάδα εργάστηκε στο πλαίσιο του προγράμματος TRACE (Tracing Racism in Anti-raCist discours – Ανιχνεύοντας τον ρατσισμό στον αντιρατσιστικό λόγο) του Πανεπιστημίου Πατρών. Ο καρπός της πρωτοποριακής αυτής έρευνας περιλαμβάνεται σε δύο τόμους, οι οποίοι κυκλοφόρησαν το 2025.
Τα μέλη της ομάδας εργάστηκαν ως σκαμπανείς, ανιχνεύοντας τον ρατσισμό στον αντιρατσιστικό λόγο, κατεδαφίζοντας το ανθρωπιστικό τους κάλυμμα το οποίο εξασφαλίζει την κοινωνική αποδοχή. Επί της ουσίας η ομάδα TRACE ανέδειξε τη νέα μορφή ρατσισμού, τον ρευστό ρατσισμό.
Συναντήσαμε τον κ. Αρχάκη ένα βροχερό απόγευμα στον χώρο του Εργαστηρίου Γλωσσολογίας, ανάμεσα σε εκατοντάδες τίτλους βιβλίων.
«Η ιδέα της κοινωνιογλωσσολογικής διερεύνησης του ρευστού ρατσισμού γεννήθηκε μέσα από τη ζεστασιά και την αλληλεγγύη μιας μεγάλης παρέας ανθρώπων (15 συνεργάτες/ιδες από πολλά διαφορετικά πανεπιστήμια της Ελλάδας και του εξωτερικού) με συγκλίνοντα ερευνητικά και πολιτικά ενδιαφέροντα ως προς την κριτική ανάλυση κειμένων. Η ιδέα αυτή διαμορφώθηκε κατάλληλα σε ερευνητική πρόταση και υποβλήθηκε προς χρηματοδότηση στο Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.). Το πρόγραμμα TRACE είναι από τα ελάχιστα της Σχολής Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Πάτρας που «απέσπασε σημαντική, για τα επίπεδα των κοινωνικών επιστημών, χρηματοδότηση» αναφέρει, κρατώντας στα χέρια του τους δύο τόμους που περιλαμβάνουν το έργο της ομάδας.
Οπως μας εξηγεί «ο ρευστός ρατσισμός αποτελεί μια νέα, θα λέγαμε σύγχρονη, μορφή ρατσισμού. Κυκλοφορεί σε κείμενα που, φαινομενικά τουλάχιστον, υιοθετούν ανθρωπιστική και αντιρατσιστική στάση. Δεν έχει ακραία και ”σκληρά” χαρακτηριστικά, καθώς δεν αναφέρεται ρητά στην εξόντωση, τον αποκλεισμό και τον εξοβελισμό των διαφορετικών».
Τα αποτελέσματα της πρωτοποριακής μελέτης οδήγησαν στην καταγραφή διαφόρων κατηγοριών ρατσισμού. Ο κ. Αρχάκης εξηγεί: «Εντοπίσαμε ποικίλες κατηγορίες ρατσισμού, οι οποίες ωστόσο δεν έχουν τον κραυγαλέο χαρακτήρα του ρητού ρατσισμού. Δηλαδή, δεν είδαμε περιπτώσεις όπου λένε ότι οι ξένοι πρέπει να εξοβελιστούν, να διωχθούν, δεν υπήρχε ένας έντονα απαξιωτικός λόγος. Μπορώ να σας περιγράψω σε γενικές γραμμές τι βρήκαμε. Παραδείγματος χάρη, εκεί που υπάρχει η αποδοχή, η ανοχή, η ένταξη, ακόμα και ο λόγος συμπερίληψης, ταυτοχρόνως εκεί βλέπουμε κατηγορίες του τύπου αναπαράσταση των μεταναστών ως ευάλωτων, ως παθητικών, ως πρόθυμων να αποδεχθούν την πλειονοτική βοήθεια και εν τέλει -προσέξτε- ως πρόθυμοι να αφομοιωθούν. Τι σημαίνει αυτό το πράγμα; Σημαίνει ότι εμείς δεν τους αποδεχόμαστε με τα χαρακτηριστικά τους. Προϋπόθεση για να γίνουν αποδεκτοί είναι να αποβάλουν τις ιδιαιτερότητές τους, γλωσσικές, πολιτισμικές, θρησκευτικές και άλλες, να εξομοιωθούν με τα δικά μας ταυτοτικά χαρακτηριστικά και υπό αυτόν τον όρο μπορούμε να τους δεχτούμε. Αυτό όμως είναι ένα χαρακτηριστικό ρατσισμού. Δηλαδή, δεν σε δέχομαι όπως είσαι. Σε εξωθώ. Να αποβάλεις αυτά που σε χαρακτηρίζουν και με αυτόν τον όρο, σε αποδέχομαι».
Από την έρευνα έχει διαμορφωθεί μία εργαλειοθήκη η οποία «μπορεί να αξιοποιηθεί από δημοσιογράφους, δημοσιολόγους, ανθρώπους που δουλεύουν σε οργανισμούς υποστηρικτικούς των μεταναστών και λοιπά, προκειμένου να βρίσκονται σε μια διαρκή κριτική εγρήγορση. Δεν προτείνουμε λύσεις. Δεν λέμε ”μην το λες έτσι, πες το αλλιώς”, αλλά ουσιαστικά έχουμε μια συγκεκριμένη γκάμα ερωτημάτων αναστοχαστικών, που κάποιος που έχει συντάξει ένα κείμενο με βάση αυτόν τον οδηγό, με βάση τα ερωτήματα, μπορεί να ξανασκεφτεί, να ελέγξει, να διατρέξει το κείμενό του και να αναρωτηθεί: ”θα μπορούσα να το είχα φτιάξει αλλιώς, ώστε να μην παραμερίζω, να μην υποτιμώ, να μην απαξιώνω τις ιδιαιτερότητες;”.
Η συμβολή της ομάδας TRACE δεν βρίσκεται μόνο στην καταγραφή ενός φαινομένου, αλλά στην καλλιέργεια μιας νέας μορφής γλωσσικής εγρήγορσης. Και αυτή η επίγνωση μοιάζει να είναι ένα από τα ζητούμενα στην εποχή μας.
